update pj 3.7 D7

Author: jhintr

content/atthakatha/paramatthajotika/307.md

@@ -153,19 +153,29 @@ Atha brāhmaṇo buddhasaddaṃ sutvā “kiṃ nu kho so saccam eva buddho, ud
 
 ādīsu visaṭabhāve vattati, idha pana niṭṭhāyaṃ veditabbo. Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā hoti cakkavatti, na tehi eva buddho, jātisāmaññato pana tāni yeva tānī ti vuccanti. Tasmā vuttaṃ **“yehi samannāgatassā”** ti.
 
-**Sace agāraṃ ajjhāvasatī** ti yadi agāre vasati. **Rājā hoti cakkavattī** ti catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi, vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthī ti cakkavatti. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ, cakkavattī ti visesanaṃ. Dhammena caratī ti **dhammiko**, ñāyena samena vattatī ti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jāto ti **dhammarājā**. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena **dhammarājā**. Caturantāya issaroti **cāturanto**, catusamuddantāya cattubbidhadīpa-vibhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kodhādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesī ti **vijitāvī**. **Janapadatthāvariyappatto** ti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhītipi janapadatthāvariyappatto.
+**Sace agāraṃ ajjhāvasatī** ti yadi agāre vasati. **Rājā hoti cakkavattī** ti catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthī ti cakkavatti, ettha ca rājā ti sāmaññaṃ, cakkavattī ti visesanaṃ. Dhammena caratī ti **dhammiko**, ñāyena samena vattatī ti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jāto ti **dhammarājā**. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaro ti **cāturanto**, catusamuddantāya cattubbidhadīpa-vibhūsitāya ca pathaviyā issaro ti attho. Ajjhattaṃ kodhādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesī ti **vijitāvī**. **Janapadatthāvariyappatto** ti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhī ti pi janapadatthāvariyappatto.
 
-**Seyyathidan** ti nipāto, tassa etāni katamānī ti attho. **Cakkaratanaṃ…pe… pariṇāyakaratanam eva sattaman** ti tāni sabbappakārato Ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vuttāni. Tesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhamanuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena c’assa ussāhasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pariṇāyakaratanena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi ca tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukham anubhoti, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato c’assa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amoha-kusalamūla-janita-kammānubhāvenā ti veditabbaṃ.
+**Seyyathidan** ti nipāto, tassa etāni katamānī ti attho. **Cakkaratanaṃ…pe… pariṇāyakaratanam eva sattaman** ti tāni sabbappakārato Ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vuttāni. Tesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthi-assaratanehi vijite yathāsukham anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitam anurakkhati, sesehi upabhogasukham anubhavati. Paṭhamena c’assa ussāhasattiyogo, hatthi-assa-gahapati-ratanehi pabhusattiyogo, pariṇāyaka-ratanena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthi-maṇi-ratanehi ca tividhasattiyogaphalaṃ. So itthi-maṇi-ratanehi bhogasukham anubhoti, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato c’assa purimāni tīṇi adosakusalamūla-janita-kammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūla-janita-kammānubhāvena, pacchimam ekaṃ amohakusalamūla-janita-kammānubhāvenā ti veditabbaṃ.
 
-**Parosahassan** ti atirekasahassaṃ. **Sūrā** ti abhīrukajātikā. **Vīraṅgarūpā** ti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāveke. Ayaṃ pan’ettha sabhāvo **vīrā** ti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti **vīraṅgarūpā**, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. **Parasenappamaddanā** ti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ pamaddituṃ samatthāti adhippāyo. **Dhammenā** ti “pāṇo na hantabbo” ti ādinā <small>(dī. ni. 2.244, ma. ni. 3.257)</small> pañcasīladhammena. **Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado** ti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti. Tatiyena buddhattahetu vivaṭṭacchadatā vuttā ti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cā ti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cā ti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyena vesārajjena c’ettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañ ca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetī ti veditabbaṃ.
+**Parosahassan** ti atirekasahassaṃ. **Sūrā** ti abhīrukajātikā. **Vīraṅgarūpā** ti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāv’eke. Ayaṃ pan’ettha sabhāvo vīrā ti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyan ti vuttaṃ hoti, vīraṅgaṃ rūpaṃ etesan ti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyā ti vuttaṃ hoti. **Parasenappamaddanā** ti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ pamaddituṃ samatthā ti adhippāyo. **Dhammenā** ti
 
-Idāni Bhagavato santikaṃ gantukāmo āha **“kahaṃ pana bho…pe… sammāsambuddho”** ti. **Evaṃ vutte** ti ādīsu **yen’esā** ti yena disābhāgena esā. **Nīlavanarājī** ti nīlavaṇṇarukkhapanti. Vanaṃ kira meghapantisadisaṃ. Yattha Bhagavā tadā vihāsi, taṃ niddisanto āha “yen’esā bho, Sela, nīlavanarājī” ti. Tattha “so viharatī” ti ayaṃ pan’ettha pāṭhaseso, bhummatthe vā karaṇavacanaṃ. **Pade padan** ti padasamīpe padaṃ. Tena turitagamanaṃ paṭisedheti. **Durāsadā hī** ti kāraṇaṃ āha, yasmā te durāsadā, tasmā evaṃ bhonto āgacchantūti. Kiṃ pana kāraṇā durāsadāti ce? **Sīhāva ekacarā**. **Yathā** hi sīhā sahāyakiccābhāvato ekacarā, evaṃ tepi vivekakāmatāya. **“Yadā cāhan”** ti ādinā pana te māṇavake upacāraṃ sikkhāpeti. Tattha **mā opātethā** ti mā pavesetha, mā kathethāti vuttaṃ hoti. **Āgamentū** ti paṭimānentu, yāva kathā pariyosānaṃ gacchati, tāva tuṇhī bhavantūti attho.
+> “Pāṇo na hantabbo” ti <small>(dī. ni. 2.244; ma. ni. 3.257)</small>
+
+ādinā pañcasīladhammena.
+
+**Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado** ti ettha rāga-dosa-moha-māna-diṭṭhi-avijjā-duccarita-chadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhito ti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddho ti, tatiyena buddhattahetu vivaṭṭacchadatā vuttā ti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cā ti vivaṭṭacchado, vaṭṭa-rahito chadana-rahito cā ti vuttaṃ hoti, tena arahaṃ vaṭṭābhāvena sammāsambuddho chadanābhāvenā ti evaṃ purimapadadvayass’eva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyena vesārajjena c’ettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañ ca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetī ti veditabbaṃ.
+
+Idāni Bhagavato santikaṃ gantukāmo āha **“kahaṃ pana bho…pe… sammāsambuddho”** ti.
+
+---
+
+Evaṃ vutte ti ādīsu **yen’esā** ti yena disābhāgena esā. **Nīlavanarājī** ti nīlavaṇṇarukkhapan ti. Vanaṃ kira meghapantisadisaṃ. Yattha Bhagavā tadā vihāsi, taṃ niddisanto āha “yen’esā bho, Sela, nīlavanarājī” ti. Tattha “so viharatī” ti ayaṃ pan’ettha pāṭhaseso, bhummatthe vā karaṇavacanaṃ. **Pade padan** ti padasamīpe padaṃ. Tena turitagamanaṃ paṭisedheti. **Durāsadā hī** ti kāraṇaṃ āha, yasmā te durāsadā, tasmā evaṃ bhonto āgacchantū ti. Kiṃ pana kāraṇā durāsadā ti ce? **Sīhā va ekacarā**. **Yathā** hi sīhā sahāyakiccābhāvato ekacarā, evaṃ tepi vivekakāmatāya. **“Yadā cāhan”** ti ādinā pana te māṇavake upacāraṃ sikkhāpeti. Tattha **mā opātethā** ti mā pavesetha, mā kathethāti vuttaṃ hoti. **Āgamentū** ti paṭimānentu, yāva kathā pariyosānaṃ gacchati, tāva tuṇhī bhavantū ti attho.
 
 **Samannesī** ti gavesi. **Yebhuyyenā** ti bahukāni addasa, appakāni nāddasa. Tato yāni na addasa, tāni dīpento āha **“ṭhapetvā dve”** ti. **Kaṅkhatī** ti kaṅkhaṃ uppādeti patthanaṃ “aho vata passeyyan” ti. **Vicikicchatī** ti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. **Nādhimuccatī** ti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. **Na sampasīdatī** ti tato “paripuṇṇalakkhaṇo ayan” ti Bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā sudubbalavimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo.
 
-**Kosohite** ti vatthikosena paṭicchanne. **Vatthaguyhe** ti aṅgajāte. Bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī. **Tathārūpan** ti kathaṃ rūpaṃ? Kimettha amhehi vattabbaṃ, vuttametaṃ nāgasenattheren’eva milindaraññā puṭṭhena <small>(mi. pa. 4.3.3)</small>
+**Kosohite** ti vatthikosena paṭicchanne. **Vatthaguyhe** ti aṅgajāte. Bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī. **Tathārūpan** ti kathaṃ rūpaṃ? Kim ettha amhehi vattabbaṃ, vuttam etaṃ Nāgasenattheren’eva Milindaraññā puṭṭhena <small>(mi. pa. 4.3.3)</small>
 
-> “Dukkaraṃ, bhante nāgasena, Bhagavatā katanti. Kiṃ, mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānañ ca Selassa brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañ ca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, Bhagavā guyhaṃ dasseti, chāyaṃ Bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dasseti, mahārājāti. Chāyārūpe diṭṭhe sati diṭṭho eva nanu, bhanteti. Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā” ti <small>(mi. pa. 4.3.3)</small>.
+> “Dukkaraṃ, bhante Nāgasena, Bhagavatā katanti. Kiṃ, mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānañ ca Selassa brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañ ca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, Bhagavā guyhaṃ dasseti, chāyaṃ Bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dasseti, mahārājā ti. Chāyārūpe diṭṭhe sati diṭṭho eva nanu, bhanteti. Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallo si, bhante, Nāgasenā” ti <small>(mi. pa. 4.3.3)</small>.
 
 **Ninnāmetvā** ti nīharitvā. Kaṇṇasotānumasanena c’ettha dīghabhāvo, nāsikāsotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo. **Ācariyapācariyānan** ti ācariyānañ c’eva ācariyācariyānañ ca. **Sake vaṇṇe** ti attano guṇe.